Emisja pieniądza – na czym polega i kto ją kontroluje?

Emisja pieniądza to proces wprowadzania do obiegu gotówki i pieniądza bezgotówkowego, a w Polsce za jego kontrolę odpowiada Narodowy Bank Polski. W strefie euro główną rolę odgrywa Europejski Bank Centralny, ale dużą część pieniądza tworzą także banki komercyjne przez kredyty. Oznacza to, że nie jest to wyłącznie kompetencja jednej instytucji. Zapraszamy do lektury.

Na czym polega emisja pieniądza?

Emisja pieniądza nie ogranicza się do dodruku banknotów. Polega ona na wprowadzaniu do obiegu gospodarczego pieniądza gotówkowego lub bezgotówkowego, ale także na wycofywaniu środków z rynku. Pieniądz pełni przy tym funkcję środka wymiany, miernika wartości, środka płatniczego oraz środka tezauryzacji. W przeszłości banki centralne zwiększały obieg papierowych znaków pieniężnych między innymi przez skup metali szlachetnych, takich jak złoto i srebro, przy stałym parytecie.

W zależności od podmiotu i formy wprowadzanych środków można wyróżnić:

Banknoty są prawnym środkiem płatniczym, którego przyjęcia nie można odmówić przy regulowaniu zobowiązań. W przypadku bilonu istnieje natomiast ustawowa granica kwoty, powyżej której wierzyciel może odmówić przyjęcia zapłaty w monetach. Po upadku systemu z Bretton Woods banki centralne przestały zwiększać emisję przez skup kruszców i obcych walut. Obecnie jedynym sposobem zwiększenia bazy monetarnej jest zadłużenie innych podmiotów w banku centralnym.

Kto emituje pieniądz w gospodarce?

Współczesny system monetarny opiera się na dwóch głównych filarach: banku centralnym oraz bankach komercyjnych. Bank centralny odpowiada za bazę monetarną, a banki komercyjne za kreację kredytową. Całkowita podaż pieniądza nie zależy więc wyłącznie od decyzji jednej instytucji.

Bank centralny jako emitent gotówki

Bank centralny emituje banknoty i bilon. Może też wprowadzać pieniądz bezgotówkowy, udzielając kredytów bankom komercyjnym. Gdy gospodarka potrzebuje gotówki, dochodzi do wymiany pieniądza bezgotówkowego na dodruk banknotów, co czyni obie formy równoważnymi.

Aby regulować ilość pieniądza w gospodarce, bank centralny wykorzystuje różne narzędzia polityki pieniężnej:

• operacje otwartego rynku, polegające na zakupie lub sprzedaży papierów wartościowych,
• stopy procentowe, w tym stopa lombardowa oraz stopa redyskonta weksli,
• rezerwy obowiązkowe, ograniczające lub zwiększające zdolność banków do udzielania kredytów,
• programy luzowania ilościowego, zwiększające płynność na rynku.

Banki komercyjne i kreacja kredytowa

Banki komercyjne emitują pieniądz bezgotówkowy w momencie udzielania kredytów. W systemie rezerwy cząstkowej nowy pieniądz pojawia się jako zapis na rachunku bieżącym klienta. Spłata rat kapitałowych trwale wycofuje go z obiegu, a odsetki wracają do gospodarki jako przychody banku. Efektem nadmiernej kreacji kredytowej bywa finansjalizacja, czyli rozrost sfery finansowej ponad realną gospodarkę, oraz powstawanie baniek spekulacyjnych.

Większość pieniądza w gospodarce nie pochodzi z dodruku banknotów, lecz z kredytów udzielanych przez banki komercyjne, które tworzą zapisy na rachunkach klientów.

W 2014 roku Bank Anglii potwierdził w swoim raporcie, że traktowanie banków jako zwykłych pośredników jest błędne. Banki komercyjne kreują depozyty, a kontrolna rola banku centralnego nad tym procesem bywa ograniczona. To podejście stało się punktem wyjścia do debat o reformie systemu monetarnego.

Instytucje pieniądza elektronicznego

Instytucje parabankowe, w tym instytucje pieniądza elektronicznego, mogą emitować e-pieniądz wyłącznie w stosunku 1:1 do wpłaconych środków pieniężnych. Wynika to z dyrektyw 2000/46/EC oraz 2009/110/EC. Dzięki temu działalność tych instytucji nie zwiększa ilości pieniądza w globalnym obrocie. Minimalny kapitał założycielski dla instytucji pieniądza elektronicznego w Polsce wynosi 350 tysięcy euro, a zezwolenie wydaje Komisja Nadzoru Finansowego.

Jak wygląda emisja pieniądza w strefie euro?

Podstawą prawną emisji w unii walutowej jest art. 128 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Przepis ten wprowadza odmienne zasady dla monet i banknotów euro. Dzięki temu odpowiedzialność za wspólną walutę jest podzielona między instytucje unijne i krajowe.

Monety euro

Emisja monet euro należy do państw członkowskich. Każdy kraj sam decyduje, który organ odpowiada za ten proces, ponieważ prawo unijne pozostawia tę kwestię regulacjom wewnętrznym. Wielkość emisji monet jest jednak kontrolowana przez Europejski Bank Centralny.

Banknoty euro

Banknoty euro emitują krajowe banki centralne państw należących do strefy euro oraz Europejski Bank Centralny. Emisja może nastąpić wyłącznie na podstawie decyzji EBC. Krajowe banki centralne tworzą razem z EBC Eurosystem, który dba o jednolite zasady wprowadzania wspólnej waluty do obiegu.

Jak wygląda emisja pieniądza w Polsce?

W Polsce wyłączne prawo emisji pieniądza przysługuje Narodowemu Bankowi Polskiemu. Zasada ta wynika wprost z art. 227 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Działalność banku centralnego precyzuje także ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim. NBP odpowiada również za wartość polskiego pieniądza oraz za ustalanie i realizowanie polityki pieniężnej.

Banknoty serii Władcy Polski są produkowane od 1997 roku. Ich projekt przygotował A. Herdlich. Bilon oraz monety kolekcjonerskie powstają w państwowej mennicy. Początki emisji monet kolekcjonerskich sięgają połowy lat sześćdziesiątych XX wieku.

W Polsce Narodowy Bank Polski nie może bezpośrednio finansować wydatków rządowych – to jeden z filarów ochrony stabilności pieniądza.

Konstytucyjny zakaz bezpośredniego kredytowania wydatków rządowych sprawia, że rząd szuka finansowania pośrednio przez banki komercyjne albo przez emisję obligacji nominowanych w walutach obcych na rynkach zagranicznych. Wtedy pojawia się ryzyko kursowe, które może podnosić rzeczywisty koszt długu.

Jakie zagrożenia i alternatywne modele wiążą się z emisją pieniądza?

Emisja pieniądza oparta na zadłużeniu nie zawsze odpowiada realnemu zapotrzebowaniu gospodarki. Może to prowadzić do nierównowagi cenowej oraz cykli koniunkturalnych. W skrajnych przypadkach pojawia się inflacja, recesja lub utrata zaufania do waluty.

Inflacja i recesja

Gdy akcja kredytowa rośnie zbyt szybko, dochody i zdolność kredytowa podmiotów początkowo się poprawiają. W momencie, gdy produkcja nie nadąża za podażą pieniądza, ceny zaczynają rosnąć i pojawia się presja inflacyjna. Z kolei nadmierne ograniczenie kreacji kredytowej bywa przyczyną recesji. Zmniejszająca się podaż pieniądza uderza wtedy również w kolejne gałęzie gospodarki, a najbardziej narażeni są najbardziej zadłużeni uczestnicy rynku.

Przykładem negatywnych skutków niekontrolowanej emisji jest hiperinflacja w Niemczech w latach 20. XX wieku. Doszło wtedy do gwałtownego spadku wartości marki niemieckiej. Po kryzysie finansowym z 2008 roku banki centralne w USA i Europie prowadziły programy luzowania ilościowego, aby zwiększyć płynność rynków i pobudzić gospodarkę.

Alternatywne koncepcje monetarne

Część teorii zakłada, że całkowita wartość nominalna pieniądza w obiegu powinna odpowiadać wartości towarów i usług dostępnych na rynku. Ilościowa teoria pieniądza wyraża to przez równanie tożsamościowe, w którym istotną rolę odgrywa szybkość obiegu pieniądza. Do najczęściej omawianych koncepcji alternatywnych należą:

• austriacka teoria pieniądza, dopuszczająca system waluty złotej lub zniesienie monopolu państwa na produkcję pieniądza,
• bank czasu, oparty na bezgotówkowej wymianie usług między członkami,
• kredyt społeczny, uzależniający emisję od podmiotów zobowiązujących się do użytecznych działań,
• nominalistyczna teoria pieniądza, podważająca teorię kruszcową,
• pieniądz pracy, koncepcja łączona z osobą Roberta Owena i oparta na ewidencjonowaniu pracy włożonej w wytworzenie towarów.

W debacie publicznej pojawiają się też postulaty pieniędzy z helikoptera oraz luzowania ilościowego dla obywateli jako formy bezpośredniego zasilania gospodarstw domowych. W 2015 roku Frosti Sigurjónsson przedstawił premierowi Islandii raport o reformie monetarnej. Współczesne opracowania zwracają uwagę na system Pieniądza Suwerennego, który przenosi kreację pieniądza z banków komercyjnych do banku centralnego i oddziela procesy płatnicze od bilansów banków. Zwolennicy systemu rezerwy pełnej podkreślają, że może on zmniejszyć ryzyko paniki bankowej i nadmiernego rozrostu długu. Podobne debaty toczyły się po kryzysie z 1929 roku, a ich zwieńczeniem był Plan chicagowski, choć ostatecznie nie został wdrożony. Badania wskazują, że taki model bywa łączony z redukcją realnych stóp procentowych, wyłudzeń podatkowych i monetarnych kosztów transakcyjnych, co sprzyja wzrostowi PKB.

Cyfrowe formy pieniądza

Rozwój technologii sprawia, że obok gotówki i pieniądza bezgotówkowego coraz częściej pojawiają się cyfrowe formy środków płatniczych. Mowa między innymi o pieniądzu elektronicznym, kryptowalutach oraz cyfrowych walutach banków centralnych, określanych jako CBDC. E-pieniądz bywa zapisywany w portfelu elektronicznym lub z wykorzystaniem rejestru rozproszonego i technologii blockchain. Nie jest on jednak tożsamy z walutą FIAT, bo akceptacja takiego środka zależy od woli sprzedawcy.