Bilon – historia, rodzaje i ciekawostki o monetach

Bilon to pieniądz zdawkowy w formie metalowych znaków pieniężnych, czyli monet. Jest takim samym środkiem płatniczym jak banknoty, ale różni się od nich materiałem, kształtem i sposobem wykorzystania. W dalszej części artykułu znajdziesz najważniejsze informacje o jego historii, odmianach materiałowych oraz mniej znanych ciekawostkach.

Czym jest bilon i skąd pochodzi jego nazwa?

Pojęcie bilonu wywodzi się od stopu miedzi i srebra, z którego pierwotnie wyrabiano monety o niskiej wartości. Z czasem termin ten zaczął oznaczać cały pieniądz zdawkowy w metalowej postaci. Dziś monety zdawkowe funkcjonują obok banknotów i pełnią te same podstawowe funkcje płatnicze, choć najczęściej dotyczą mniejszych kwot.

Dawniej bilon miał charakter pieniądza pomocniczego. Oznaczało to, że można było nim regulować zobowiązania tylko do określonej wysokości jednorazowo. Takie ograniczenie wynikało z potrzeby uzupełnienia obiegu pieniądza kruszcowego bez nadmiernego obciążania go drobnymi nominałami.

Bilon ma charakter monety podwartościowej, wyposażonej w tak zwany kurs przymusowy.

Historia bilonu w Polsce

W Polsce bilon emitowany jest przez Narodowy Bank Polski. Produkcja monet odbywa się przede wszystkim w Mennicy Polskiej. W okresie od kwietnia 2014 do końca 2016 roku groszówki biła także brytyjska Royal Mint, co wynikało z decyzji organizacyjnych i ekonomicznych związanych z zamówieniami.

Jakie limity płatności obowiązywały przed wojną?

W Polsce przed 1939 rokiem monety zdawkowe mogły zwalniać z zobowiązań tylko do ustalonej kwoty. Limity te przedstawiały się następująco:

Dlaczego bilon zniknął z obiegu na początku lat 90.?

W latach 1989–1994, czyli do momentu denominacji złotego, monety zdawkowe praktycznie nie pozostawały w obiegu. Przyczyną była bardzo wysoka inflacja, która sprawiała, że drobne nominały w krótkim czasie traciły realną wartość. Dopiero po reformie walutowej bilon ponownie zaczął pełnić codzienną funkcję.

Z jakich materiałów produkuje się monety zdawkowe?

Rodzaje bilonu można rozpatrywać przez pryzmat tworzyw, z których powstają monety. Dawniej dominowały stopy miedzi i srebra, nikiel, brąz oraz mosiądz. W Hiszpanii w pierwszej połowie XIX wieku bito nawet monety zdawkowe ze złota.

Obecnie w produkcji monet zdawkowych spotyka się między innymi:

• stal,
• aluminium,
• stopy miedzi,
• stal powlekaną mosiądzem,
• mosiądz manganowy w starszych emisjach.

W wypadku najmniejszych nominałów polskich groszówek stosowano kiedyś mosiądz manganowy. Później zdecydowano się na stal powlekaną mosiądzem, co pozwoliło obniżyć koszty bicia przy zachowaniu podobnego wyglądu i trwałości.

Dlaczego zrezygnowano z mosiądzu manganowego?

Zmiana składu małych nominałów miała podłoże ekonomiczne. Mosiądz manganowy był droższy w produkcji, dlatego w latach 2014–2016 podczas emisji w Royal Mint zdecydowano się na stal powlekaną mosiądzem. Nowy materiał zachowuje zbliżony wygląd, a jednocześnie obniża koszty wytwarzania monet.

Jakie praktyczne zalety mają monety zdawkowe?

Bilon w porównaniu z banknotami jest znacznie bardziej wytrzymały. Dzięki temu monety pozostają w obiegu dłużej, co ma bezpośrednie znaczenie dla kosztów emisji i codziennej użyteczności. Dodatkowo świetnie sprawdzają się w urządzeniach przyjmujących gotówkę.

Automaty wrzutowe przez długi czas opierały się właśnie na monetach. Wynikało to z ich powtarzalnego kształtu, masy i trwałości. Obecnie monopol ten bywa przełamywany przez płatności bezgotówkowe, na przykład kartą zbliżeniową, telefonem komórkowym lub przez internet.

Ciekawostki o monetach

Ciekawostką jest fakt, że bilon bito nie tylko z metali nieszlachetnych. W Hiszpanii w pierwszej połowie XIX wieku pojawił się bilon ze złota. To nietypowe rozwiązanie pokazuje, że granica między monetą zdawkową a pełnowartościowym kruszcem bywała płynna.

Inna ciekawostka dotyczy samej nazwy. W języku potocznym słowo bilon odnosi się do wszystkich drobnych monet, ale pierwotnie oznaczało stop miedzi i srebra. Z czasem pojęcie rozszerzyło się na cały pieniądz zdawkowy niezależnie od użytego tworzywa.